به نام خداوند آسمانها و زمین

                                                                            سردر ورودی

کتابخانه آستان قدس رضوی. (‌Astan  Qods Razavi. Centaral Library) این کتابخانه متجاوز از شش قرن سابقه تاریخی دارد و به روایتی قدیمی‌ترین کتابخانه‌ای است که هنوز پابرجاست. درباره‌ی سابقه تاریخی کتابخانه‌ مطالب گوناگونی وجود دارد که شرح آن توسط "عبدالعلی اوکتایی" در نشریه‌ی "نامه آستان قدس، شماره 6 سال 1340" آمده است. بر این اساس مبدا تاسیس آن را به مناسبت یک مجلد قرآن وقفی در سال 363 ق که به شماره 3004 در نسخ خطی ثبت است بهمان سال 363 نسبت می‌دهند.

برخی تحقیقات دیگر، تاریخ آن را به سده‌ی پنجم هجری نسبت می‌دهند ("سهم ایرانیان در تاسیس کتابخانه‌های اسلامی" از اسماعیل حاکمی. نشریه سمینار کتاب و کتابداری . 1360 ) اما آنچه مسلم است این کتابخانه بنا بر وقفنامه مربوط به "تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی" به تاریخ 861 ق در سال 861 دایر و مورد استفاده عموم بوده است.

طی این سال‌ها اسامی مختلفی از جمله "قرائتخانه حضرت"، "کتابخانه مشهد الرضا" و غیره داشته است. در قرن دهم کتابخانه مورد تجاوز ازبکان قرار گرفت و بسیاری از نفایس آن به تاراج رفت. در زمان شاه عباس صفوی مجدداً رونق گرفت و برخی از آثاری که در هندوستان فروخته شده بود، باز پس گرفته شد. در دوران صفویه کتابخانه دارای "نسّاخانه‌ی وراقان" و مصححانی بوده که مرتباً کتاب برای کتابخانه تهیه می‌کرده‌اند و "خازن الکتب" را شاهان صفوی و از بین یکی از علمای برجسته‌ی زمان تعیین می‌کردند.

یکی از سالن‌های مرکزی

تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی با فراز و فرودهای گوناگون تاریخی در خراسان و مشهد مقدس پیوند خورده است و عواملی نظیر روی آوردن طلاب علوم دینی مقیم مشهد، زائران فاضل و دوراندیش و بذل عنایت خادمان و شیفتگان بارگاه امام رضا(ع) موجبات رونق آن را فراهم آورده است.

از محل کتابخانه در زمان‌های قدیم اطلاع دقیقی در دست نیست. حدود سال 1150 گویا قرآن‌خانه و کتابخانه در یک جا و پشت ایوان طلای صحن عتیق قرار داشته است. بعداً بین سال‌های 1289 تا 1290 کتابخانه به طبقه‌ی فوقانی "کشیک‌خانه" خدام واقع در قسمت غربی مدرسه "علینقی میرزا" انتقال یافت و مدت 73 سال در آنجا باقی ماند. سپس در مهر ماه 1323 به ساختمان نوینی با 1034 متر مربع زیر بنا که توسط "گدار" فرانسوی طراحی شده بود، منتقل گردید.
متاسفانه در سال 1353 دولت وقت تصمیم به تخریب ساختمان گرفت و لذا موقتاً به تالار تشریفات که در طبقه‌ی فوقانی مقبره‌ی "شیخ بهایی" ساخته شده بود؛ منتقل شد. در سال 1356 به ساختمان جدیدی در 2 هزار متر مربع زیربنا و در سه طبقه که برای کتابخانه ساخته شده بود انتقال یافت. اما باز در سال 1359 مقرر شد ساختمان جدیدی برای کتابخانه مطابق با نیازها و تکنولوژی نوین ساخته شود و بالاخره کتابخانه‌ی جدید با 28 هزار متر مربع زیربنا و مجهز به انواع تجهیزات ایمنی در تاریخ فروردین 1374 افتتاح شد.

بخش‌های اصلی موزه و کتابخانه آستان مقدس رضوی در ساختمان جدید عبارتند از:
- نفایس و نوادر
ـ کتب خطی
ـ‌ قرآن‌های خطی
ـ دست‌نوشته‌ها‌
ـ کتب چاپ سنگی و سربی
ـ اسناد تاریخی
ـ اسناد دیداری و شنیداری
ـ تاریخ شفاهی
ـ نفایس مطبوعاتی
ـ پایان‌نامه‌ها
ـ نقشه‌های جغرافیایی و منابع الکترونیکی که هریک از آنها در بخش مستقل و با رعایت شرایط استاندارد کتابخانه‌های بزرگ جهان حفظ می‌شود.

گنجایش کتابخانه یک میلیون کتاب بوده و تا 5 میلیون قابل گسترش است. در حال حاضر مجموع کتب کتابخانه بالغ بر نیم میلیون جلد است که شامل هزاران کتاب خارجی، هزاران نسخه عکسی و بالغ بر چند ده هزار نسخه خطی است که افزون بر هزار آن قرآن است. مجموعه قرآن‌های کتابخانه آستان قدس از نفیس‌ترین مجموعه‌های دنیاست.

کتابخانه به زبان دنیا کتاب دارد. همچنین کتابخانه‌های زیر وابسته به آستان قدس رضوی هستند: کتابخانه ملک، کتابخانه وزیری یزد، کتابخانه مرتضوی رفسنجان، کتابخانه وقفی مرحوم حسین کی‌استوان، کتابخانه مسجد الرضا، کتابخانه مسجد خواجه ربیع، کتابخانه مسجد انصارالمهدی.

مخازن اصلی

تعدادی از قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی موجود در گنجینه رضوی

1- شرح دیوان تمیم بن مقبل از شعرای مخضرم متوفی حدود 37ق، تاریخ کتابت صفر 380ق.
2- مختصر کتاب العین: متن از خلیل بن احمد و اختصار آن از ابوبکر محمد بن حسن زبیدی است، در علم لغت به خط نسخ کهن، تاریخ تحریر ربیع الاخرسال 383ق.
3- صحیفه کامله سجادیه از علی بن الحسین(ع)، به خط حسن بن ابراهیم بن الزامی، تاریخ تحریر: شوال417ق.
4- نهج البلاغه، گردآورنده سید رضی رضوان الله علیه، کاتب محمدبن احمد النقیب، تاریخ تحریر: 544ق.
5- مجموعه شامل هشت رساله، تمهید فی الاصول، اصول کافی، تفسیر ابوالفتوح رازی، صحیفه سجادیه، اخوان الصفا و خلان الوفاء(رسائل)، دیوان حافظ، مجموعه زیارات و ادعیه، نهج البلاغه،  زاد المعاد، ریاض العارفین (فی شرح صحیفه المتقین)، نفس ناطقه انسان، الحشائش، شرح الاعمال الهندسیه، تحریر اقلیدس، کلیات سعدی، درة التاج، مفید الخاص فی علم الخواص، تهذیب اللغة

بخش حفظ و مرمت

 نوادر و عجایب مخزن کتب خطی اداره مخطوطات

1- دانه برنج منقوش به آیه شریفه آیه الکرسی به خط شفاف «رقم فضل الرحمن دهلوی» کار ذاکر حسین دهلوی، اهدائی آقای دکتر خواجه پیری.
2- دانه برنج منقوش به سوره مبارکه توحید.
3- کتاب زیارت عاشورا شماره 9257 به خط ناخنی، این نسخه را عبدالوهاب بن شیخ محمد مؤمن شیرازی به خط نسخ و نستعلیق با ناخن نوشته، تاریخ تحریر: 1256ق، وقفی سید ابوالقاسم جواهری.
4-  تعداد57 ورق ار قرآن به ابعاد 101×177 س. م به خط بایسنغرین شاهرخ گورکانی نوه گوهرشاد خاتون روی کاغذ خانبالغ که از عجایب خطوط عالم دانسته‌اند.
5- قرآن شماره 1582 به قطع خیلی کوچک که قاعدتاً با موی دم اسب نوشته شده است.
6- تفسیر بی‌نقطه معروف به سواطع الالهام، تألیف ابوالفیض بن مبارک فیضی، تفسیر تمام قرآن است متعلق به تاریخ 1002ق .
7-  کتاب لاتین چاپ قدیم، ظاهراً شرحی است بر یکی از اناجیل که در زمان گوتنبرگ مخترع چاپ، طبع و انتشار یافته است تاریخ چاپ: سوم آوریل 1473 میلادی.  دارای 280 صفحه در هر صفحه دو ستون و در هر ستون 17سطر است. کتاب مذکور در سال 1956 میلادی به مبلغ پنج هزار و چهارصد فرانک توسط سید جلال تهرانی در بلژیک خریداری و در سال 1361 به کتابخانه آستان قدس رضوی اهداء شده است.
8-  قرآن خطی11 سطری شماره 2883، کاتب به نحوی صفحات قرآن را تحریر کرده که در تمام صفحات حرف اول از سطر اول با حرف اول از سطر آخر مطابقت دارد و به همین ترتیب از سطرهای دوم تا پنجم با حرف اول از سطرهای هفتم تا دهم مطابق است و سطر ششم در تمام صفحات منفرد است.

تلفن:     2219553-511 - 98+
دورنگار:   2220845-511 - 98+
نشانی: مشهد.حرم مطهر. بست شیخ طوسی / صندوق پستی: 117
email: info@aqlibrary.org

پایگاه اینترنتی سازمان موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی

دانشنامه کتابداری . سایت کتابخانه آستان قدس